Nie wiem czy istnieje druga osoba, która potrafiłaby pisać o swojej chorobie psychicznej w sposób tak ujmujący i wzruszający, z pogodnym dystansem i bez zbędnego rozczulania się nad sobą a tym bardziej czynienia ze swych problemów punktu centralnego twórczości, która była de facto częścią terapii. Miast tego Ota Pavel subtelnie akcentuje swe problemy z psyche dzięki czemu jego piękna proza nabiera zupełnie innego, głębszego wymiaru.  Pavel pisał w sposób jedyny w swym rodzaju, niepowtarzalny, nastrojowy, piękny o rzeczach na wskroś banalnych i codziennych. Na dobrą sprawę wszystkie jego króciutkie opowiadanka zawarte w tym tomiku dotykają jednego z trzech tematów: łowienia ryb, sportu lub ojca, który nawiasem mówiąc był postacią wyjątkowo barwną: ex zawadiaką, zbiegłym żołnierzem Legii Cudzoziemskiej, niedoszłym aktorem niemieckiego kina, komiwojażerem, komunistą, a potem wrogiem jedynej słusznej ideologii i przede wszystkim niezwykłym człowiekiem, który sam sobie był panem. Tata Popper (bo tak brzmi prawdziwe nazwisko Pavla) nie jest jednak jedynym bohaterem zbioru. Drugim są góry, których pisarz okazał się wspaniałym piewcą i zagorzałym apologetą. Z całego zbiorku przebija wielka pogoda ducha i umiłowanie prostych przyjemności. Nawet jeśli za nic ma się łowienie ryb tudzież górskie wędrówki w czasie lektury „Jak tata przemierzał Afrykę” i tak udzieli się klimat wielkiej przygody, nieuchronne wrażenie obcowanie z czymś niezwykłym, wyrzuconym poza nawias szarej codzienności.

Opowiadania Oty Pavla to perełki. Ciepłe, proste i wzruszające. Polecam zwłaszcza zbiór „Śmierć pięknych saren”, który pozostaje bezdyskusyjnym arcydziełem, ale i pośmiertnemu „Jak tata przemierzał Afrykę” niczego nie brakuje.

Ocena: 5 out of 6 stars

A to  fragment „Śmierci pięknych saren”: Dostałem pomieszania zmysłów na zimowej olimpiadzie w Innsbrucku. Mózg mi się zaćmił, jak gdyby spłynęła mgła z Alp. Zobaczyłem pewnego pana jako diabła w całej okazałości, miał rogi, kopyta, sierść i wiekowe spróchniałe zęby. Potem poszedłem w góry nad Innsbruckiem, żeby podpalić zabudowania wiejskie. Byłem przekonany, że taka wielka jasność rozproszy mgłę. Wyprowadziłem już krowy i ogiery ze stajni, żeby nie spłonęły, kiedy dopadła mnie austriacka policja. Założyli mi kajdanki i poprowadzili w dolinę. Wymyślałem im, zdarłem z nóg buty i szedłem po śniegu boso jako Chrystus, którego prowadzą na krzyż.

Z „Wycieczkowiczami” (aka „Uczestnicy wycieczki”) Michala Viewegha wcale nie jest taka prosta sprawa, jak mogłoby się zdawać. Powieść ta teoretycznie bowiem zawiera w sobie wszystko to, czego pożąda się i oczekuje od literatury popularnej, pisanej z myślą o nieco bardziej wyrobionym pożeraczu książek z średniej półki. Lekkość i bezpretensjonalność trzyma za rączkę ciekawie nakreślone sylwetki postaci. Humor idzie w parze z (jakże czeskim) sarkazmem. Frywolność z ironią. A i historia opowiadana przez Viewegha wcale nie jest kulawa, właściwie jak na literaturę popularną jest nawet dosyć złożona. Na plus zaliczyć jeszcze można nietuzinkową konstrukcję i rozpisaną na wielogłosy narrację i już się wydaje, że tacy „Wycieczkowicze” to powieść niemalże idealna (oczywiście w ramach swego gatunku), a tak wcale nie jest. W środku tego idealnie wyważone mechanizmu coś zgrzyta.

Historyjka aż nazbyt realna. Chyba każdy choć raz brał udział w grupowych wczasach zorganizowanych przez biuro podróży. Viewegh poddał krytycznej obserwacji ideę takich wakacji wraz z tym co czeka na potencjalnych uczestników: przypadkowością napotkanych ludzi, koniecznością robienia wszystkiego na akord, uzależnieniem od grupy oraz wycieczkowych rytuałów. Nie udało się jednak pisarzowi powiedzieć czegoś nowego albo chociaż istotnego. Właściwie to miało być wesoło, a wyszło irytująco. Po prawdzie nie można odmówić pisarzowi, że nie starał się zbudować odpowiedni nastrój, jednak zamiast radości z obcowania z relaksującą literaturą odczuwałam coraz większe znużenie, a wzajemne animozje i przepychanki wycieczkowiczów wcale, ale to wcale nie polepszają samopoczucia czytelnika. Raczej smucą i boleśnie uświadamiają, jak ciężkim przeżyciem mogą być takie grupowe wakacje.

Viewegh jest obecnie najpopularniejszym pisarzem w Czechach, do tego ichniejszym celebrytem, któremu tabloidy depczą po piętach. Czytelnicy go ubóstwiają, za to krytyka bezlitośnie łaja (o co zresztą ma żal, sprytnie zakamuflowany pod przykrywką autoironicznych cytatów z fikcyjnych recenzji). Widać, że miał sporo dobrych chęci, ale to właśnie nimi wybrukowano piekło. Viewegh starał się i starał, ale od banału nie udało się uciec. Trochę szkoda, choć „Wycieczkowicze” to w sumie ładnie napisany banał.

Ocena: 2 out of 6 stars

Wszystko przez specyficzną formę, którą nadała swej debiutanckiej powieści Petra Hůlová z troski o jak najlepsze oddanie realiów. Opowieść o losach pięciu kobiet wychowanych pośród mongolskich stepów, autorka rozbiła na monologi poszczególnych bohaterek, które (co jest w sumie logiczne), jako osoby proste nie mogły się wyrażać zbyt finezyjnie. „Czas Czerwonych Gór” jest zatem jakby zapisem spowiedzi poszczególnych kobiet, spisanym dokładnie tak, jak została ona wypowiedziana, potoczną mową pełną kolokwializmów, infantylnych konstrukcji zdaniowych oraz pojęć bezpośrednio odnoszących się do specyfiki mongolskiej kultury.

To byłoby na tyle jeśli chodzi o zastrzeżenia, bo pomijając wymyślną (aczkolwiek z premedytacją zastosowaną) stylizację, powieść Petry Hůlovej przypadła mi do gustu niemal od pierwszych stronic. Lubię poplątane kobiece historie, tak samo jak lubię od czasu do czasu poczytać o ciemiężonej kobiecości, aby móc raz jeszcze docenić życie podług zasad świata zachodniego. Jednak od doli i niedoli kobiecych bohaterek, ważniejsza dla mnie były walory poznawcze „Czasu Czerwonych Gór”. Przyznać muszę, że jestem pełna podziwu dla debiutującej Petry Hůlovej, że w tak sprytny i przemyślany sposób udało jej się połączyć rozpisane na kilka głosów kobiece opowieści z bardzo plastycznym obrazem życia we współczesnej Mongolii. Trochę stepu, trochę życia w Mieście (czyli w Ułan Batorze), trochę kuchni, sporo zwyczajów, szczypta ludowych wierzeń i tradycji, a w środku pięć kobiet: matka, trzy córki oraz wnuczka uwikłane we wzajemne skomplikowane relacje. Co ciekawe świat stworzony przez Hůlovą nabiera dziwnie feministycznego poloru. Mężczyźni jak najbardziej są w nim obecni i, jak przystało na kulturę Dalekiego Wschodu, wokół nich kręci się kobiece, życie, ale autorka przydzieliła im iście pretekstowe role, ograniczając się do zasygnalizowania ich istnienia w roli mężów, kochanków, ojców i narzeczonych i de facto na tym kończą się przydzielone im role. Są, ale jakby ich nie było, ważni i nieważni zarazem.

Jedna rzecz nieodmiennie mnie zastanawia. Czy uczynienie z dwóch postaci prostytutek było celowym zabiegiem, który miał na celu podniesienie atrakcyjności tekstu (poprzez dodanie wątków o zabarwieniu lekko skandalizująco-lubieżnym, a takie zawsze są w cenia) czy faktycznie jest to najlepiej płatne zajęcie dla młodych Mongołek z prowincji? Ot taka mała obyczajowa zagwozdka.

A „Gottland” Mariusza Szczygła warte jest całkiem sporo, choć zastrzec sobie muszę, że (jak to często bywa ze zbiorami rozmaitych tekstów) zamieszczone w nim reportaże nie są sobie równe. Jednak kilka średnich nie było w stanie przyćmić mego zachwytu nad resztą, a zwłaszcza trzema: o narodzinach imperium obuwniczego Baty (rozpoczynający tom i w mym odczuciu najlepszy tekst), tragifarsą z dziejów praskiego pomnika Stalina oraz tekstu o żywych pochodniach (misternie skonstruowany reportaż jest mocnym akcentem kończącym zbiór).

Wszystkim przytrafiają się błędy. Mówiąc o Mariuszu Szczygle trudno nie wypomnieć mu pewnego telewizyjnego epizodu, który urzeczywistniał w formie (aż za bardzo) dosłownej idee rozmów na każdy temat. Jednak patrząc na jego współczesne reporterskie dokonania trudno nie dać mu rozgrzeszenia. „Gottland” jest bowiem dowodem wytrawnych zdolności dziennikarskich Szczygła. Bo znaleźć chwytliwy temat to dopiero połowa sukcesu. Druga to odpowiednio go spisać, a „Gottland” jest zbiorem takich reporterskich perełek. Pomijając treść (o której za moment), teksty Szczygła cieszą już samym swoim warsztatem: dopracowaną stylistyką i przemyślaną, a czasem wręcz wyrafinowaną kompozycją.
„Gottland” pewnie rozczaruje wszystkich, którzy oczekują relacji z podróży albo zbioru reporterskich anegdoty o Pepikach. Zawiedzeni mogą być również Ci, którzy chcieliby widzieć w książce Szczygła przewodnik po Czechach. Bo to nie jest książka o Czechach jako nacji, ale o ludziach, których losy były definiowane przez pewne szczególne „okoliczności przyrody” – czujne oko Stalina i jego kolejnych popleczników. O ludziach uwikłanych, uwiedzionych i zmanipulowanych przez SYSTEM.

Reportaże Szczygła na przemian przywodziły mi na myśl „Nieznośną lekkość bytu” oraz „Imperium” Kapuścińskiego. Trójka kunderowskich bohaterów: Tomasz, Teresa oraz Sabina (którzy są dla mnie literackimi symbolami praskiej wiosny), bardzo dobrze wpisałaby się do panteonu „żywych” postaci sportretowanych przez Szczygła, zupełnie jakby każdej z nich oddali po kawałeczku swych losów. W tym kontekście „Nieznośna…” nabiera alegorycznego posmaku, jako powieść o zawiłych losach czeskiego narodu. Z kolei skojarzenie „Gottland” z twórczością Ryszarda Kapuścińskiego wynika z pisarskiej zręczności Szczygła, który, podobnie jak zmarły mistrz reportażu, podchodzi do opisywanej materii z ogromną dozą empatii i wnikliwości, chcąc zrozumieć co kryje się pod słowem prawda.

Przeczytajcie. Warto. „Gottland” nie pozostawia obojętnymi.

Przeczytałam „Auteczko” STOP podobało mi się STOP urocza, ale i gorzka lekturka STOP o kociej miłości i wszystkim co z nią związane STOP tym co dobre i co złe STOP nie zabrakło lekko surrealistycznego klimatu hrabalowskiej prozy STOP kto ma kotka zrozumie moralne dylematy autora STOP i poczuje na własnej skórze to co czuł on STOP cokolwiek napisze się o „Auteczko” zabrzmi banalnie STOP dlatego po prostu przeczytajcie STOP tą balladę o kotach, winie i odkupieniu STOP