Owej radości dostarczył mi tym razem Etgar Keret dużo. Więcej niż przy okazji lektury dwóch pozostałych tomów: „Rur” oraz „Kolonii Knellera”. W „8% z niczego” izraelski pisarz jest mniej oczywisty za to bardziej cyniczny i dowcipny, a zawarte w zbiorze opowiadania są jeszcze bardziej intensywne, bo podane w maksymalnie skondensowanej, zaledwie kilkustronicowej, formie. Nie mniej jednak czuje się tym razem niczym kompletny dyletant, któremu brakuje punktu zaczepienia.

„Ośmiu procentom z niczego” brakuje jakiejś oczywistej tezy, widocznego na pierwszy rzut oka spoiwa, motywu przewodniego czy innej klamry, a jednak zbiorowi wychodzi to tylko na dobre. Keret prezentuje z pozoru zupełnie banalne rodzajowe scenki, proste i bezpretensjonalne codzienne widoczki: dziewczynka chce mieć błyszczące oczy, kobieta po zerwaniu z narzeczonym wraca samolotem do Izraela, dziecko cieszy się z nowej zabawki, kot wpada pod skuter. A jednak każde opowiadanie w pewien sposób zaskakuje. To takie jajka z niespodzianką – pod pomysłową fabuła Keret ukrywa puentę – niespodziankę wieńczącą proces czytania. Choć pisze opowiadania głęboko realistyczne, przedstawiony w nich świat jest w pewnym sensie powykrzywiany, czasem zabawny, miejscami groteskowy a nawet makabryczny, zawsze doprawiony szczyptą surrealizmu. Ogromnym atutem jego tekstów są wyraziste postacie: smutne, rubaszne, szczęśliwe, nonszalanckie albo zamknięte w sobie, ale zawsze uderzająco autentyczne. Ta ich wiarygodność w połączeniu z prościutką formą i ironicznym spojrzeniem Kereta daje piorunującą mieszankę.

„8% z niczego” to czarny humor i wyraziste puenty. Bardzo dobry zbiór.

Ocena: 5 out of 6 stars

[„8% z niczego” Etgar Keret, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2008]

A na spotkanie z Etgarem Keretem nie dotarłam, bo jakaś mądra głowa (ewentualnie mądre głowy, ktokolwiek za tym stoi powinien sczeznąć w piekle) z krakowskiego biura festiwalowego zrobiły z niego imprezę biletowaną (sic!) o czym pojęcia nie miałam, a gdy się dowiedziałam – wejściówek już nie było. Ot i tyle. Chęć spotkania się z literatem przegrała z bezduszną biurokracją.

W każdym razie mnie nie rzucił i wiernopoddańczych pokłonów składać mu na pewno nie będę. „Biały zamek” nie jest powieścią zapadającą głęboko w pamięć, choć z drugiej strony odmówić mu nie można specyficznie niepokojącego klimatu i misternej konstrukcji. W tej niewielkich rozmiarów książeczce Pamukowi udało się pożenić z sobą wiele. Może właśnie zbyt wiele. „Biały zamek” jest bowiem i stylizowaną bajką o grze pozorów i traktatem o spotkaniu wschodu z zachodem. Jest też powieścią wojenną i przygodową z małymi pretensjami do literackiej niesamowitości. Nade wszystko zaś najnowsza powieść Pamuka  jest ukłonem w stronę wielkich opowiadaczy historii, zatem także pisarzy.

Nie to jednak zwabiło mnie ku „Białemu zamkowi”. Powody mego zainteresowania były właściwie dwa (jeśli wliczymy w to kapitalną okładkę to trzy): po pierwsze zaintrygował mnie przewijający się przez książkę motyw sobowtóra, po wtóre – bo Pamuk pokazuje muzułmańskich najeźdźców z perspektywy odmiennej niż ta znana ze szkoły. Po prawdzie Noblista swych rodaków nie wybiela. W „Białym zamku” wciąż są bezwzględnymi  i nieprzewidywalnymi konkwistadorami, ale z pewnością nie barbarzyńcami za jakich uchodzili w kręgach europejskich. W tej literackiej baśni Pamuk subtelnie wygrywa tą różnicę, portretując Turków nie tylko jako polityczną i militarną potęgę, ale również naród zafascynowany nauką i doskonale zdający sobie sprawę z potęgi umysłu.

„Biały zamek” to przewrotna opowieść o niepostrzeżonej zamianie miejsc między weneckim jeńcem, któremu, dzięki sprytowi i wykształceniu, udało się uniknąć śmierci, a jego tureckim panem – sułtańskim astrologiem Hodżą. Z zetknięcia tych dwóch intelektualistów o niepokojąco podobnej fizis, ale i mocno zbieżnych zainteresowań, Pamuk uczynił przyczółek do nakreślenia pojedynku na spryt i umysł, który stał się motorem napędzającym akcję. Hodża i Wenecjanin tak bardzo się do siebie upodabniają, że w końcu wszyscy mają problemy z rozeznaniem kto jest kim, włącznie z Orhanem Pamukiem, który w posłowiu nonszalancko wyznaje, że nawet on tego nie wie.

Chciałoby się dodać, że ów pojedynek dwóch umysłów był pasjonujący, albo (uderzając w ton bardziej patetyczny) zapierał dech piersiach, ale niestety tak nie było, poza tym to nie motyw sobowtóra organizuje fabułę „Białego zamku”, co jest w mym (subiektywnym) odczuciu największą wadą powieści. Pamuka bardziej interesują skomplikowane maszyny wojenne, astrologia, co może i jest interesujące dla kogoś, ale w każdym razie nie dla mnie. Płynna tożsamość naszych bohaterów jest tu jedynie zręcznym spoiwem, dodatkowym smaczkiem, który uatrakcyjnia fabułę i właściwie tylko uatrakcyjnia fabułę, nic ważnego, ani interesującego w nią nie wnosząc. Stąd „Biały zamek” nie jest nawet w połowie tak frapujący i niepokojący jak choćby „Nos” i „Szynel” Mikołaja Gogola – dwa absolutne klasyki gatunku.

Nie mniej jednak można przeczytać. Zachwycić mnie „Biały zamek” nie zachwycił, podobać mi się też za bardzo nie podobało, ale raczej ze względu na moje (osobnicze) upodobania (machiny wojenne i wojna podjazdowa to nie moja bajka) niż samego Orhana Pamuka, który pisze w bardzo kunsztowny sposób, toteż nie wykluczam dalszego zgłębiania jego twórczości.

Ocena: 3.5 out of 6 stars

[„Biały zamek” Orhan Pamuk, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009]

Kereta – pesymistę w „Rurach” interesuje przede wszystkim wpływ konfliktu ze śmierdzącymi Arabusami na życie przeciętnego Izraelczyka. Jest przy tym pisarzem absolutnie nieprzewidywalnym i na swój sposób przewrotnym. Nie stylistycznie, jako że pisze w sposób dla siebie niezwykle charakterystyczny i spójny, ale fabularnie. Keret z lubością pogrywa sobie z literaturą (w jednym z moim zdaniem najlepszych opowiadań –„Pisarskiej zawiści” uśmierca Maxa Frischa), nie waha się wcielić w życie najbardziej absurdalne pomysły (uśmiercić wszystkie autobusy – proszę bardzo, kobieta przyklejona stopami do sufitu – viola). Opowiadania zawarte w „Rurach” są jak fajerwerki, które z hukiem wybuchają, aby za moment stać się jedynie wspomnieniem. To cena zwartej formy.

„Rury” to śmiertelnie poważny literacki żart. Pomimo nierówności i pewnej słabości zbioru warto sięgnąć po niego choćby dla tych kilku, kilkunastu miniaturek. Intensywnych i ostrych niczym brzytwa.

Ocena: 4 out of 6 stars

Zbyt krótkie, żeby móc w pełni rozsmakować się w tym słynnym Etgarze Kerecie, skandaliście z Tel Awiwu, mistrzu krótkiej formy, głosie izraelskiego młodego pokolenia i pisarskim odpowiedniku Quentina Tarantino. 100 stron tekstu to zbyt mało, aby móc się rozsmakować, ale dość, aby zasmakować w pełnym magii i niezwykłości literackim świecie Kereta. I chcę, żądam, łaknę więcej!

Jako formalistka lubiąca porządek przeboleć jednak nie mogę, że tomik zawiera ledwo 5 opowiadań przy czym trzy króciuteńkie, zaledwie kilkustronicowe i dwa dłuższe, przy czym to tytułowe o owych koloniach Knellera usytuowanych w zaświatach dla samobójców (nawiasem mówiąc łączące się w przewrotną całość z tym nieco krótszym o trójce przyjaciół), jest bardzo długie i długością nijak się ma do całej reszty a to mnie troszeczkę złości. Nieważne. Ważne to czym ujął mnie Keret: bystrością, buńczucznością i poczuciem humoru, a także wyrozumiałością względem wszelkich wykwitów kultury masowej, w której izraelski prozaik tarza się z dziką lubością, wchłania i przetwarza na swoje. Co istotne, Keret nie unika trudnych tematów (patrz samobójstwo, choroby psychiczna), sprzedaje je jednak w formie po swojemu przetrawionej ze specyficznym wdziękiem i… młodzieńczą niesfornością. Jego teksty to słodko – gorzki wybuchowy miks metaliterackich gierek z surrealizmem, metafizyki z purnonsensem i makabrą. Ach, i jeszcze język: ostra jak sztylet potoczna mowa.

Gdyby kogoś interesowało co myślą sobie kierowcy autobusów, jak wygląda najpiękniejsza macica i gdzie jest wejście do piekła (podpowiem, w Uzbekistanie) powinien koniecznie przeczytać „Kolonie Knellera”. Tych, których to nie interesuje i tak zachęcam, bo warto. Mało jest w literaturze postaci piszących w sposób tak wyrazisty, intensywny i nietuzinkowy.

Ocena: 4.5 out of 6 stars