Nadobne oszustwo

Do Joyce Carol Oates miano pisarki wybitnej tworzącej doskonałą prozę przylgnęło tak ściśle, że zapewne niedługo pojawi się w słownikach związków frazeologicznych jako synonim dajmy na to literackiej maestrii.  Doprawdy trudno trafić w sieci na krytyczną recenzję jej powieści lub taką, która nie zawierałaby przynajmniej kilku pozytywnych epitetów na jej temat. Te sypiące się zewsząd superlatywy na temat Amerykanki w dużej mierze uwarunkowały moje nastawienie i, jak to bywa z tak pozytywnym nastawieniem… zawiodłam się. Krótko mówiąc „Nadobna dziewica” nie bardzo sprostała mym, dość wygórowanym (jak przystało na lekturę książki pretendentki do Literackiej Nagrody Nobla), oczekiwaniom, a że im wyższa poprzeczka – tym większe rozczarowanie, ale o tym co mi zgrzytało za moment.

Tytułową nadobną dziewicą jest Katya Spivak (lat 16). Dziewczynka ani specjalnie inteligentna, ani urodziwa. Ot, lekko nadpsuta przez kulturę konsumpcyjną i kult pieniądza, przeciętna nastolatka. Pochodząca z nizin społecznych córka oszustki ze skłonnością do hazardu i tajemniczego tatusia, który po zmajstrowaniu brzucha Essie Spivak haniebnie zrejterował. Dziewczynka w czasie wakacji dorabia jako niańka u zamożnej (w domyśle nowobogackiej) rodziny Engelhardtów w nadmorskim kurorcie i właśnie tam, w czasie spaceru z dziećmi, Katya poznaje pana Kiddera (lat 68). Poznają się w miejscu nie przypadkowym, ba, nawet znamiennym dla całej powieści – przed witryną sklepu z luksusową bielizną. Marcus grzecznie acz stanowczo nagabuje Katyę, kusząc ją prezentem z tegoż sklep. Czy jego dobroduszność nie jest tylko pozorem skrywającym zbrodnicze cele? Sytuacja śmierdząca na kilometr, prawda? Dziewczyna po prawdzie nie daje się zwieść słodkim słówkom, ale uwaga szarmanckiego starca wyraźnie jej schlebia, intryguje, ale i przeraża. Podejrzewa, że zainteresowanie mężczyzny ma podłoże erotyczne. Tym czasem pan Kidder ma wobec niej zgoła odmienny plan… Więcej nie zdradzę.

Tych którzy w skrytości ducha (lub zupełnie jawnie) lubią trochę poświntuszyć  pragnę poinformować (i zapewne rozczarować): „Nadobna dziewica” nie jest powieścią o grzesznym związku starca z nastolatką, choć podobnie jak „Lolita” Vladimira Nabokova jest to proza gęsta i precyzyjnie skonstruowana. Na tym podobieństwa właściwie się kończą. Choć nie, i Charlotte Haze i Essie Spivak wykazują podobną dezynwolturę w stosunku do swych nastoletnich córek. Narrator niemalże przez całą powieść siedzi w głowie Katyi, wciąż od nowa redefiniującej sytuację, w której się znalazła. Dziewczyna usiłuje na chłodno analizować  zagadkowe zachowania pana Kiddera, wyraźnie czegoś od niej oczekującego. Mężczyzna na przemian subtelnie uwodzi, zwodzi, fascynuje, ale i wzbudza w Katyi obrzydzenie. Raz po raz w jej oczach z czarującego starca przeistaczając się w lubieżnego satyra i vice versa.

Oates bawi się czytelniczymi przyzwyczajeniami. Można by życzyć sobie, aby historia potoczyła się tak a nie inaczej, ale Oates się nie daje. Wspomniałam już o kluczowym znaczeniu spotkania przy sklepie z bielizną, bo i subtelnie zarysowany wątek erotyczny w „Nadobnej dziewicy” odgrywa niebagatelną rolę. Naznacza i definiuje związek Katyi z panem Kidderem, choć ich relacja oparta na naprzemiennym odpychaniu i przyciąganiu bynajmniej romansem nie jest.

Oates może i jest pisarką wybitna, ale czemu u licha nikt nie wspomniał, że przy okazji jest również tak obrzydliwie bezwzględna?! Bo dziwaczna gra dwójki głównych bohaterów to jedno, lecz w mym mniemaniu dużo ciekawsze jest to co dzieje się między ich kolejnymi spotkaniami. Z jednej strony rodzina Engelhardtów – zimnych, powierzchownych nuworyszy, wyliczonych co do centa reprezentantów klasy średniej. Z drugiej – najbliżsi Katyi – cwani biedacy, nie wahający się dla zysku wejść w konflikt z prawem.  Co znamienne i jedni i drudzy wykazują minimalne zainteresowanie swym potomstwem. Matka Katyi przypomina sobie o jej istnieniu, gdy pilnie potrzebuje pieniędzy, a gdy osiąga cel natychmiast o córce zapomina. Z kolei panią Engelhardt, bardziej od tego co dzieci robią z niańką, interesuje książeczka z dedykacją od pana Kiddera – osoby powszechnie znanej, a nade wszystko sytuującej się kilka stopni wyżej na towarzyskiej drabinie.

Dobra, a co mi zgrzytało? Pisarstwu Oates nie mam nic do zarzucenia. To nie ono wprowadziła mnie w maliny, a wydawca sugerując na IV stronie okładki gotyckość, do której faktyczne nawiązania są dość mgliste i wymuszone, a nade wszystko nijak mające się do moich wyobrażeń na temat literatury tego typu. Nastawiłam się na prawdziwie mroczną powieść  z gotyckim sztafażem wystawionym, w mniejszym lub większym zakresie, prosto przed nos. Z pełną tajemnic akcją rozgrywającą się w dajmy na to zatęchłej piwnicy, nieużywanym skrzydle domu lub ewentualnie na ponurym cmentarzu, z lubieżnym bądź demonicznym starcem, nad którym ciąży brzemię zbrodni, choć to ostatnie nie było koniecznie. Tym czasem jest lato, świeci słońce, pan Kidder  niczego specjalnego na sumieniu nie ma i bynajmniej Katyi nie oprowadza po nekropoliach ani nie więzi w suterenie swego wspaniałego domostwa. On jest tak demoniczny jak ona nadobna, a i samo powołanie na gotyk, nawet w wersji „na wpół” (jak intrygująco ujął to wydawca), jest mocno naciągane, bo „Nadobnej dziewicy” bliżej do romansu sentymentalnego niż dajmy na to „Mnicha”.

Bodaj nie pozostaje mi nic innego, jak wrócić do starej poczciwej Ann Radcliffe, a jeśli ktoś ma ochotę przejąć mój egzemplarz „Nadobnej dziewicy”, a rozstanę się z nim bez specjalnego sentymentu, to proszę dać znać w komentarzach do północy we wtorek.

Ocena:

„Nadobna dziewica” Joyce Carol Oates, przełożył Bartłomiej Zborski, Bellona, Warszawa 2010

Może Cię również zainteresuje:

• Ponownie skonfundowana 27/01/2011
• „Rebeka” Daphne du Maurier 06/01/2008
• „Zamczysko w Otranto” Horace Walpole 10/12/2007
• Pod publiczkę 16/05/2010
• „Italczyk” Ann Radcliffe 02/12/2007
• Mój dom moją twierdzą 18/06/2010
• Nawiedzone pole kukurydzy 02/10/2010