„Papuga Flauberta” Julian Barnes

Wiem, wiem. Ostatnio jestem taka przewidywalna i nudna, ale nic na to nie poradzę, że trafiają mi się same, przynajmniej dobre, a głównie dużo lepsze niż dobre, książki. Nie inaczej będzie z „Papugą Flauberta” Juliana Barnesa, książką ocierającą się o wybitność i bez wątpienia jedną z głównych pretendentek do miana książki roku.

Gwoli wyjaśnienia – ja za francuską literaturą nie przepadam. Swego czasu, a było to dość dawno temu, przerobiłam po jednym klasyku (czytaj: po jednej książce Wiktora Hugo, Balzaka, Chateaubrianda, Stendhala, choć jego przeczytałam książek kilka i akurat mi się podobały* i paru innych). Wówczas zaznajomiłam się również z Flaubertem, dokładnie z jego sztandarową „Panią Bovary”, którą wspominam jako dość nużącą lekturę. Zapewne kiedyś mogła budzić zgorszenie, ale teraz jedyne co może budzić to zdziwienie, że kiedyś budziła zgorszenie. Nie mniej jednak czytać „francuzów” to jedno , ale czytać o (francuskich) pisarzach to drugie. Ja preferuje to drugie, bardzo lubię zbeletryzowane biografie i między innymi dlatego z ciekawości sięgnęłam po Juliana Barnesa.

„Papuga Flauberta” to trzecia powieść brytyjskiego prozaika, powieść, która zresztą zdobyła największe uznanie. Moim zdaniem całkowicie zasłużenie, bo książka jest znakomita. To prawdziwa uczta dla wielbicieli gier z literaturą. Styl i formę jaką posługuje się Julian Barnes można bez trudu podciągnąć pod postmodernizm. Zastosowana w „Papudze…” technika pisarska przywodzi na myśl sposób w jaki komponował (właśnie: komponował, a nie pisał!) nieodżałowany W.G. Sebald: przewrotna mieszanka literackiej fikcji z „twardą” rzeczywistością popartą odpowiednimi dokumentami, zacieranie granicy między prawdą, a fantazją. Przy czym i Sebald i Barnes kładą nacisk na silnie zakorzenione poczucie rzeczywistości, ich dzieła są bardziej non niż fiction. Książki niemieckiego prozaika czyta się niczym fabularyzowane reportaże, a „Papugę Flauberta”… ??? i w tym właśnie kryje się największy paradoks dzieła Barnesa, którego określanie mianem powieści jest bardzo umowne i nijak nie oddaje całej jego złożoności.

W opublikowanej przed ćwierćwieczem „Papudze Flauberta” Barnes rezygnuje z klasycznie poprowadzonej narracji powieściowej na rzecz ciągłej zabawy z formą w efekcie czego jego książki nie sposób jednoznacznie i kategorycznie zaszufladkować. „Papuga…” wymyka się wszelkim kwalifikacjom i nadaje do odczytania w wieloraki sposobów. Paradoksalnie była nagradzana i jako powieść i jako esej, i de facto takim „powieścioesejem” jest. Bez trudu można w niej odnaleźć elementy powieści historycznej, klasycznej biografii, niemalże encyklopedycznego biogramu, ale i powieści realistycznej ze sporą dozą groteski. Barnes swobodnie konfrontuje postaci historyczne z wyimaginowanymi. Na pierwszy rzut oka głównym bohaterem tego całego literackiego zamieszania jest Gustaw Flaubert, ale wbrew temu co mogłoby się zdawać nie opowiada o nim zafascynowany jego postacią Julian Barnes, a jego fikcyjny reprezentant Geoffrey Braithwaite: Wdowiec po sześćdziesiątce, lekarz, dzieci dorosłe, aktywny, pogodny, choć skłonny do melancholii, łagodny, niepalący, po amatorsku zajmujący się Flaubertem [s. 138].

Tytułowa papuga to wypchany ptak, którego Flaubert wypożyczył sobie na czas pisania „Prostoty serca”, powiastki o biednej i niewykształconej posługaczce, której jedyną pociechę daje towarzystwo owej papugi imieniem Lulu. Historia wypchanego eksponatu zresztą nie przypadkiem stała tytułowym esejem, bo losy owego ptaka są symbolicznym odzwierciedleniem subiektywizmu w sposobie postrzegania Flauberta. Nie ma bowiem jednej papugi. Są dwie, a każda z nich jest rzekomo właśnie tą, na którą Flaubert spoglądał w czasie pisania „Prostoty serca”. Nie ma też jednego Flauberta, a zatem podobnie względne może być odczytanie jego biografii, którą w łatwy sposób można manipulować (czy może raczej nadinterpretowywać), co pokazuje Barnes na przykładzie dwóch kalendariów jego życia. Z pierwszego wynika, że był szczęśliwy, z drugiego, że cierpiał srodze. Owe papugi urastają tu zresztą niemalże do miana relikwii po Flaubercie, po którym poza owymi ptaszyskami i dużą ilością papieru nie pozostało praktycznie nic. Wiadomo, że nienawidził pociągów, trucizn, lewatyw, ciastek z kremem, że był niewolnikiem kobiet, a także zdeklarowany wrogiem kultury mieszczańskiej, którą bezlitośnie chłostał w swych powieściach, a która w najbardziej przewrotny z możliwych sposób się na nim zemściła, już choćby poprzez sam fakt pośmiertnego odznaczenia. Juliana Barnesa nie mniej niż enigmatyczna postać francuskiego pisarza interesuje współczesne jej odczytania. Nieodmiennie bawi nagły wybuch zainteresowania powieściami Flauberta, które za jego życia zawzięcie krytykowane, a teraz obrosły w rozległy akademicki dyskurs. Barnes z satysfakcją dyskredytuje powstające w jego ramach rozprawy na tak kuriozalne tematy,  jak choćby  kolor oczu Emmy Bovary.

Gustaw Flaubert według Juliana Barnesa to radykalny antymieszczuch, dumny, ale i wrażliwy człowiek, który mimo wszystko poniósł porażkę. Przegrał, bo im bardziej odwracał się od kultury mieszczańskiej, tym teraz większe mieszczańskie zaszczyty go dosięgają. „Papuga Flauberta” to znakomita, elegancka powieść o niezwykłym człowieku. Już za samą konstrukcje zasługuje na najwyższe uznanie. A treść? Rewelacja.

Ocena:

[„Papuga Flauberta” Julian Barnes, Czytelnik, Warszawa 1992]

*wyjątek stanowi „Czerwone i czarne”, które z trudem zmogłam wciąż zastanawiając się, jak to możliwe, że popełnił to ten sam Stendhal, którego „Pustelnia Parmeńska” tak bardzo mnie oczarowała

Może Cię również zainteresuje:

Ups… Ten wpis jest jedyny w swym rodzaju ;-)