“Doktor Żywago” Borys Pasternak

Lekturki, czyli życie bez czytania jest niebezpieczne (Houellebecq)

Home » Bolszaja Rossija, Lekturki, Piękna

“Doktor Żywago” Borys Pasternak

24 listopada 2009 25 komentarzy

Doktor Żywago Borys Pasternak Przeczytałam „Doktora Żywago” (wpis długi, chaotyczny i bardzo osobisty)

To truizm, ale jest tak, że jeśli w pewnym wieku nie przeczyta się pewnych książek, później jest coraz trudniej zebrać się w sobie i do nich wrócić. Tak zwana proza życia nie motywuje ani tym bardziej nie ułatwia zgłębiania twórczości klasyków literatury, a biedny człowiek wciąż tylko goni w piętkę. Znajoma mojej mamy z rozrzewnieniem wspomina mroki stanu wojennego, bo właśnie wtedy w końcu znalazła czas na przeczytanie wszystkich siedmiu części „W poszukiwaniu straconego czasu” Prousta. Poza nią i paroma osobami, które twórczość Prousta znać muszą, nie znam nikogo kto znalazł czas i chęci, aby przeczytać całego Prousta dobrowolnie i dla własnej satysfakcji, ale nie o recepcji Marcela pisać miałam.

Miałam o „Doktorze Żywago” – monumentalnym literackim fresku Borysa Leonidowicza Pasternaka, od lat jednej z najważniejszych pozycji na mojej liście do-koniecznego-przeczytania. Książce, którą bardzo chciałam wreszcie poznać i której w pewnym stopniu się obawiałam, podświadomie omijałam wynajdując jakieś mgliste wykręty, że jeszcze nie ten czas, że pora roku nieodpowiednia, że moje wydanie się rozkleja w palcach, że czcionka za mała itp. Zresztą „Doktor Żywago” nie jest powieścią zdatną do czytania ot tak sobie w tramwaju czy w kolejce do lekarza. Pasternak wymaga całkowitego czytelniczego poddaństwa, maksymalnego skupienia i uwagi. Jego dziełu trzeba się w pewnym sensie ofiarować, bo tylko wówczas lektura ma sens. Jeśli, tak zwany, znój codzienności zbytnio cię absorbuję – nawet nie zaczynaj. Szkoda twojego czasu i prozy Pasternaka, której walorów i piękna nie będziesz w stanie docenić.

Ale to ciągłe odkładanie lektury „Doktora Żywago” miało jeszcze jeden powód – obawę przed nieuchronną konfrontacją książki z ekranizacją Davida Leana z 1965 roku, bałwochwalczo przeze mnie uwielbianą i, choć widziałam ją wiele razy, wciąż nieodmiennie i tak samo mnie wzruszającą. Paradoksalnie wizja Leana (i Nicolasa Roega, który jest autorem wspaniałych zdjęć) w pewnym stopniu ukształtowała moje wyobrażenie na temat wyglądu Rosji, a cały dowcip polega zaś na tym, że żadnej sceny nie nakręcono w Rosji. „Doktora Żywago” kręcono bowiem w Hiszpanii, Finlandii i Kanadzie, a jednak na hasło „zima w Rosji” natychmiast pojawia mi się przed oczami obrazek tonącego w śniegu Warykina, zasypanego salonu tamtejszego dworku albo pociągu Strelnikowa. Ot magia srebrnego ekranu, ale znów zboczyłam z tematu.

Spodziewałam się, że romantyczna interpretacja losów Jurija, Toni i Lary a’la David Lean będzie różna od literackiego pierwowzoru, a jednak zaskoczyło mnie, że oba dzieła różnią się aż tak bardzo, a odmienność ta bynajmniej żadnego z nich w mych oczach nie deprecjonuje. Film Leana to melodramat z wszystkimi wadami i zaletami tego gatunku. Jest zatem wzruszający (a nawet łzawy), pełen wzniosłych uczuć i gorących afektów, dramatycznych zwrotów akcji, które prowadzą ku, nieuchronnie rozdzierającemu, finałowi. Nad pasternakowskimi bohaterami wisi fatum niczym mityczny miecz Damoklesa, Larze i Juriemu nigdy nie będzie dane żyć razem i to jest de facto jedyny punkt tak mocno akcentowany przez obu autorów, tyle że każdy z nich uczynił z owego fatum nieco inny użytek.

Oczywiście mityczny miecz Damoklesa nie ma nic wspólnego ze starożytnością, zemstą bogów czy innymi nadprzyrodzonymi czynnikami. Przybiera zupełnie namacalną postać bolszewika, rewolucjonisty, który z czerwonym sztandarem zawłaszcza, depcze i niszczy carską Rosję w każdym jej przejawie i tak jak w filmie Leana rewolucja jest przede wszystkim efektownym tłem dla burzliwej miłości, u Pasternaka – główną bohaterką tego epickiego fresku, ukazaną poprzez pryzmat losów pojedynczego człowieka, który na swe nieszczęście był wrażliwym poetą i inteligentem, a ówczesna władza nie sprzyjała zwłaszcza nieskorym do współpracy indywidualistom.

Na początku zaskoczyła mnie mnogość drugo- a nawet trzecioplanowych postaci znikających równie niepostrzeżenie, jak się pojawiały, nie wpływając w znaczący sposób na rozwój akcji, która aż do samego końca lawirować będzie wokoło historycznych wydarzeń, od czasu do czasu zatrzymując się przy nich na dłużej. Bez trudu można sie w tej pasternakowskiej mnogości zagubić, nie łatwo jest się przez nią przebić, zresztą rozdrobniona, dynamiczna narracja nie ułatwiają odbioru. Tyle pierwszego wrażenie, bo „Doktor Żywago” wiele zyskuje przy uważnej, skrupulatnej rzec by można, lekturze. W tą opowieść trzeba się wgryźć, wgłębić po to, aby móc w pełni chłonąć jej mroźny klimat i bolesną dramaturgię.

Uderzającą cechą Juriego Żywagi jest brak jakichkolwiek przejawów buntu, w pełni świadoma akceptacja cierpienia, bo lepiej cierpieć niż zachować się niehonorowo i próbować ratować swój los w sposób nieszlachetny, nie licujący z własnymi przekonaniami. Juri pasywne poddaje się swemu fatum czy może raczej woli bożej, jako że „Doktor Żywago” jest powieścią głęboko chrześcijańską. Co interesujące, Pasternak kategorycznie nie odrzuca rewolucji, zdaje się być nią zafascynowany i przerażony zarazem. Znakomicie sportretował mechanizmy rewolucyjnej władzy, systemu, który w imię idei szerzy zniszczenie, pożera własne dzieci, odbiera wolność, zastrasza, niszczy indywidualizm i tłamsi, a po to, aby utrzymać naród w szachu.

Przeczucie wyzwolenia unosiło się w powietrzu przez wszystkie powojenne lata i stanowiło ich jedyną historyczną treść – kończył „Doktora Żywago” Borys Pasternak. On sam nie doczekał wolności. Po opublikowaniu we Włoszech dzieła swego życia, stał się ofiarą zorganizowanej nagonki. Zarzucano mu między innymi zdradę komunistycznych ideałów, a powieść okrzyknięto mianem antyradzieckiej. W 1958 roku zmuszony był odmówić przyjęcia Literackiej Nagrody Nobla. Pasternak bał się, że wyjazd do Sztokholmu zamknie mu drogę powrotną do ojczyzny. Zmarł dwa lata później.

Ocena:

[„Doktor Żywago” Borys Pasternak, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2004]

Teraz najwyższa pora zacząć myśleć o przeczytaniu „Czarodziejskiej góry” :-)

Może Cię również zainteresuje:

25 komentarzy »

Sławek Pawłowski napisał/a:

No to się pochwalę, bo wygląda na to, że jest czym. Twórczości Prousta znać nie musiałem, ale znalazłem chęci i czas, aby w całości przeczytać “W poszukiwaniu straconego czasu” (“dobrowolnie i dla własnej satysfakcji”). Za to nie przeczytałem jeszcze “Doktora Żywago”, a z recenzji wynika, że nie mogę Pasternakowi przepuścić. Chciałem kiedyś kupić wspaniałe wydanie Kanonu Na Koniec Wieku, ale uciekło mi sprzed nosa. Jeszcze poczekam, mam nadzieję, że w miarę upływu czasu nie będzie mi coraz trudniej sięgnąć po książkę i że nie będę potrzebował stanu wojennego do jej przeczytania.