„Trzeci człowiek” Graham Greene

O „Trzecim człowieku” Grahama Greene’go nie można pisać w oderwaniu od znakomitej filmowej adaptacji z 1949 roku. Oba dzieła są ze sobą niemalże ontologicznie powiązane – nie byłoby filmu Carola Reeda bez noweli, tak samo jak nie byłoby noweli Greene’go bez zamówienia na scenariusz, które złożył ówczesny baron kina brytyjskiego – Alexander Korda. Greene we wstępie do noweli pisał o tym tak:

„Trzeci człowiek” nigdy nie miał być niczym więcej niż materiałem do kina. Czytelnik noweli dostrzeże spore różnice między wersją książkową a filmową, niech jednak nie myśli, że zmiany zostały wymuszone na opornym autorze – najczęściej to sam autor je proponował. W tym przypadku film jest lepszy od noweli, gdyż on stanowi ostateczną wersję opowieści” [s. 10]

Praca nad scenariuszem do  filmowego „Trzeciego człowieka” nie była pierwszą (ani ostatnią) przygodą angielskiego pisarza z X muzą. Właściwie to mieli długoletni romans, który zaowocował obecnością nazwiska Grahama Greene’go w grubo ponad 50 produkcjach zarówno kinowych, jak i telewizyjnych. Jednak najważniejsze dokonania przypadają na drugą połowę lat czterdziestych, kiedy to, do spółki z Carolem Reedem, udało mu się odbić piętno na brytyjskiej kinematografii przy okazji tworząc jeden z najwybitniejszych filmów w historii kina.

Z premedytacją wybrałam sobie „Trzeciego człowieka” na jedną z wyzwaniowych lektur. Od bardzo dawna miałam ochotę raz jeszcze obejrzeć film Reeda, przez którego zbiorowo najedliśmy się wstydu na zajęciach z historii filmu powszechnego w czasie II roku studiów. Ten film ma dla ogromną wartość sentymentalną. Przypomina mi czasy wczesno-studenckie, kiedy to każdą wolną chwilę rozdysponowywałam między klasykę kina i literatury. To se ne wrati.

Niepoprawny bawidamek i autor brukowych westernów – Rollo Martins – przybywa do Wiednia na zaproszenie swojego najbliższego przyjaciela ze szkolnych czasów – Harry’ego Lime’a. Jak wielkie było zatem zdziwienie Rolla, gdy już na miejscu dowiedział się, że jego druh zginął przed kilkoma dniami potrącony przez samochód. Jako że Martins zawodowo parał się wymyślaniem grafomańskich historyjek o kowbojach, na czas swego pobytu w Wiedniu postanowił wskoczyć w skórę chłopca z Dzikiego Zachodu i dogłębnie przebadać sprawę tego rzekomo nieszczęśliwego wypadku, który wcale nie był tak przypadkowy, jak utrzymują wiedeńscy znajomi zmarłego. I co z tym wszystkim wspólnego ma tajemniczy trzeci człowiek, którego widział na miejscu zdarzenia konsjerż? Czy Harry faktycznie był królem czarnego rynku i okrutnym cynikiem, który zaaranżował własną śmierć, aby zmylić depczącą mu po piętach policję?

„Trzeci człowiek” nie byłby równie niepokojący, gdyby nie Wiedeń: upiorne miasto zdruzgotane działaniami wojennymi, rozdzielone na cztery strefy okupacyjne, miasto odartych z godności ruin, przemienionych w lutym owego roku w owiane śniegiem lodowce [s. 14]. Wiedeń Greene’go jest skrajnie odmienny od tego z powieści Elfriede Jelinek. W „Pianistce” było to miasto uosabiające wysoką kulturę, tak wysoką, że aż niedostępną dla zwykłych profanów. Miasto przesiąknięte kulturą mieszczańską z wytkniętymi wszystkimi wadami tego stanu (ducha). U Greene’go Wiedeń natomiast jest miastem, które przetrwało wojenną hekatombę, ale za cenę rezygnacji ze swego dziedzictwa oraz przyjęcia upodlającej roli przestrzeni rozszarpanej między obcych, którzy traktują to co wiedeńskie, jak swoje, a rodowitych mieszkańców spychając do roli niepożądanych gości. Jest miejscem, z którego zważonej atmosfery emanuje nieokreślony niepokój. Obie książki połączył Prater – to tam Erika z „Pianistki” przyczajała się o zmierzchu, aby obserwować kopulujące pary przypadkowych kochanków. U Greene’go Prater jest natomiast przestrzenią zrównaną z ziemią, nad którą góruje, jakimś cudem ocalały, diabelski młyn – pamiątka dawnej świetności oraz zapowiedź przyszłej.

W pisarstwie Grahama Greene’go najbardziej ujmująca jest niewymuszona uniwersalność przesłania. Pisarz nie bawi się w mentora, zamiast tego w elegancki i stylistycznie dopracowany sposób pisze o sprawach, które nigdy się nie zdezaktualizują. „Trzeci człowiek” nie jest nowelą stricte o Wiedniu, jest raczej oddziaływujacym na wyobraźnię hołdem dla miasta. O jego nieprzemijającej popularności najlepiej świadczy fakt, że przy ulicy  Pressgasse 25 mieści się Muzeum Trzeciego Człowieka, a atmosferę tamtego Wiednia można poczuć na własnej skórze w czasie specjalnego spaceru po miejscach, w których 60 lat temu Carol Reed kręcił film.

Może Cię również zainteresuje:

• „Rebeka” Daphne du Maurier 06/01/2008
• „Pianistka” Elfriede Jelinek 30/07/2008
• „Panny z Wilka” Jarosław Iwaszkiewicz 13/12/2007
• Ojciec narodu i gwiazda 30/12/2010
• „Cukiereczki” Mian Mian 04/04/2008
• „Miasto i psy” Mario Vargas Llosa 17/04/2008
• „Zabić drozda” Harper Lee 11/03/2008